Problem
Kto chce sprawdzić, jakie zabytki ma jego gmina, musi zajrzeć w kilka miejsc. Rejestr zabytków nieruchomych prowadzą wojewódzcy konserwatorzy i Narodowy Instytut Dziedzictwa. Zabytki archeologiczne są w osobnej ewidencji. Gminne ewidencje zabytków, często najpełniejsze dla danej miejscowości, leżą w BIP-ach w postaci plików PDF albo uchwał rady gminy. Każde źródło ma inny układ, inne nazwy kolumn i inny zapis adresów.
Dla instytucji kultury, która chce opowiadać o dziedzictwie swojej okolicy, to realna przeszkoda. Zanim zacznie się opowiadać, trzeba wiedzieć, o czym.
Zacząłem od jednego miasta
Pierwszym krokiem był zabytki.wroclaw.pl, przeszukiwalna baza zabytków Wrocławia. Jedno miasto pozwoliło sprawdzić metodę na danych, które znam, zanim zabrałem się za cały kraj.
W tym serwisie poszedłem dalej niż sam spis. Do kart zabytków dołączyłem materiały historyczne z Polony, cyfrowej biblioteki Biblioteki Narodowej: dawne zdjęcia, pocztówki, dokumenty. Dopasowanie archiwaliów do konkretnych obiektów to praca, której ręcznie na dużą skalę nie da się wykonać.
Paliwo: skąd dane dla całego kraju
Przy szlakzabytkow.pl zebrałem dane z:
- rejestrów i wykazów wojewódzkich urzędów ochrony zabytków;
- krajowego rejestru zabytków nieruchomych;
- ewidencji stanowisk archeologicznych;
- gminnych ewidencji zabytków tam, gdzie gminy je opublikowały.
Dziś baza liczy prawie 900 tysięcy obiektów. Kolejne czekają na import: zebrałem już wiele gminnych ewidencji, których jeszcze nie wprowadziłem.
Reakcja: jak pracowałem
Odczytywanie plików. Każde województwo publikuje dane inaczej: w plikach XLS i XLSX albo w PDF-ach, w których kolumny przesuwają się z każdą stroną. Zamiast pisać osobne rozwiązanie dla każdego pliku, z pomocą AI budowałem moduły przetwarzania, które dało się używać wielokrotnie.
Łączenie zbiorów. Ten sam zabytek bywa zapisany w kilku źródłach, za każdym razem trochę inaczej: „ul. Św. Jana 3”, „ulica Świętego Jana 3”, „Jana Św. 3”. Do łączenia użyłem dwustopniowego dopasowania po adresie z ujednolicaniem zapisu, w tym polskich znaków.
Zbieranie gminnych ewidencji. Do wyszukiwania gminnych ewidencji zabytków, rozproszonych po BIP-ach, używałem asystenta AI. Każdy znaleziony dokument trzeba potem zaimportować i powiązać z gminą.
Wynik
- zabytki.wroclaw.pl: przeszukiwalna baza zabytków Wrocławia z materiałami z Polony przy kartach obiektów.
- szlakzabytkow.pl: prawie 900 tysięcy obiektów z całej Polski w jednej bazie, z kartami prowadzącymi do oficjalnych źródeł: do zabytek.pl i do gminnych ewidencji.
Czego się nauczyłem
Nie konkurować ze źródłem. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi zabytek.pl i to on jest oficjalnym źródłem. Nie ma sensu budować drugiego rejestru. Wartość powstaje w warstwach, które da się dołożyć: połączenie kilku źródeł, wyszukiwanie według miejscowości, archiwalia, kontekst.
Zawsze wskazywać oficjalne źródło. Każda karta prowadzi do miejsca, z którego pochodzą dane. Czytelnik ma wiedzieć, gdzie sprawdzić status prawny zabytku.
Jakość danych bywa różna. Dane z jednych województw są wzorowe, z innych wymagają dużo pracy. Warto zaczynać tam, gdzie dane są najlepsze, i tam testować rozwiązania.
Najpierw małe, potem duże. Wrocław był poligonem. Bez niego cały kraj byłby zbyt dużym skokiem.
Przepis dla twojej instytucji
Ta sama metoda działa dla jednej gminy:
- Nazwij problem. Na przykład: chcę mieć listę zabytków gminy, którą można pokazać na stronie domu kultury albo biblioteki.
- Zbierz paliwo. Gminna ewidencja zabytków (zwykle w BIP gminy), dane z zabytek.pl, rejestr wojewódzkiego konserwatora.
- Pozwól AI uporządkować. Model odczyta tabelę z PDF-u, ujednolici adresy i wskaże obiekty, które powtarzają się w kilku źródłach.
- Zbuduj i sprawdź. Prosta strona albo tabela z mapą. Każdą pozycję porównaj ze źródłem i przy każdej podaj, skąd pochodzi.
„Oto gminna ewidencja zabytków w PDF. Wypisz w tabeli wszystkie obiekty: nazwę, miejscowość, adres, datowanie i numer w ewidencji. Nie uzupełniaj niczego, czego nie ma w dokumencie. Jeśli jakaś pozycja jest nieczytelna, oznacz ją.”
Otwarte dane w praktyce
Jak z takich danych złożyć prostą stronę, pokażę na żywo na bezpłatnym szkoleniu 3 grudnia o 18:00.
Zapisz się na szkolenie